Strona używa plików cookies więcej

Kartka z przeszłości / Wydarzenia

Berło władzy i łańcuch godności – insygnia sprzed 50 lat

Choć Uniwersytet Wrocławski posiada insygnia m.in. XVIII-wieczne, to najczęściej używane są te wykonane w latach 50. i 60. XX wieku. Dokładnie od 50 lat władze Uniwersytetu Wrocławskiego korzystają z insygniów rektorskich, które zostały ofiarowane uczelni przez Dolnośląską Izbę Rzemieślniczą. Z rąk jej przewodniczącego, Franciszka Juszczaka, odebrał je 10 maja 1968 r. w Auli Leopoldyńskiej ówczesny rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Alfred Jahn.

Przekazany pół wieku temu przez Dolnośląską Izbę Rzemieślniczą komplet insygniów obejmuje berło, łańcuch i pierścień rektorski oraz dwa łańcuchy dziekańskie (dla Wydziału Filologicznego – używane do dziś, oraz dla ówcześnie istniejącego Wydziału Filozoficzno-Humanistycznego – dziś używane przez dziekana Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych). Wszystkie insygnia zostały wykonane z posrebrzanego mosiądzu. Dar Izby Rzemieślniczej obejmował ponadto dwie laski pedlowskie. Pedel to utrzymana do dziś tradycją akademicką funkcja związana z ceremoniałem uroczystości akademickich. Pedlowie, dzierżąc berło rektorskie oraz laski pedlowskie, manifestują w ten sposób splendor władzy rektora. Oficjalne przekazanie insygniów nastąpiło 10 maja 1968 r. w trakcie uroczystego posiedzenia Rady Izby Rzemieślniczej.

Akt przekazania insygniów.
Akt przekazania insygniów. Ze zbiorów Archiwum UWr, fot. Dominika Hull/UWr CC BY-NC 2.0
Insygnia z rąk prezesa Dolnośląskiej Izby Rzemieślniczej, Franciszka Juszczaka, odebrał ówczesny rektor UWr, prof. Alfred Jahn (1915–1999) – geograf, geomorfolog i badacz krain polarnych, rektor UWr w latach 1962–1968. Fot. ze zbiorów Archiwum UWr
Insygnia z rąk prezesa Dolnośląskiej Izby Rzemieślniczej, Franciszka Juszczaka, odebrał ówczesny rektor UWr, prof. Alfred Jahn (1915–1999) – geograf, geomorfolog i badacz krain polarnych, rektor UWr w latach 1962–1968. Fot. ze zbiorów Archiwum UWr

Berło rektorskie, mające 90 cm długości berło, o sześciobocznym przekroju skromnie profilowanej laski, zwieńczone jest sześciokątną kielichowatą platformą, w której boczne ścianki wprawione zostały trzy szlifowane kamienie półszlachetne w kształcie elips. Pierścień, który podczas wszystkich oficjalnych uroczystości rektor nosi na serdecznym palcu prawej ręki, ma kwadratowe oczko z orłem śląskim. Uzupełnieniem kompletu z 1968 r. jest przechowywany obecnie w Muzeum uniwersyteckim i praktycznie nieużywany w czasie ostatnich kadencji łańcuch składający się z 18 czworokątnych ogniw, z których 14 jest ozdobionych kamieniami. Do środkowej plakietki łańcucha, gdzie pierwotnie znajdował się ówczesny herb Wrocławia zastąpiony później współczesnym, podwieszony jest orzeł Piastów śląskich.

Zgodnie z tradycyjną formułą, którą ustępujący rektor wygłasza, wręczając insygnia nowo wybranemu rektorowi, berło jest symbolem władzy, zaś łańcuch – godności. Pierścień ma charakter zaślubinowy i symbolizuje związek rektora z uczelnią, który manifestuje go, nosząc pierścień na serdecznym palcu prawej ręki.

Łańcuch rektorski z 1968 r.
Łańcuch rektorski z 1968 r. Fot. ze zbiorów Muzeum UWr
Berło rektorskie z 1968 r.
Berło rektorskie z 1968 r. Fot. ze zbiorów Muzeum UWr
Pierścień rektorski z 1968 r.
Pierścień rektorski z 1968 r. Fot. ze zbiorów Muzeum UWr

Zarówno obecnie urzędujący rektor prof. Adam Jezierski, jak i jego poprzednik prof. Marek Bojarski, używając berła i pierścienia z 1968 r., chętniej korzystają z innego łańcucha rektorskiego, tj. tego, który po raz pierwszy użyty był ponad 60 lat temu, podczas inauguracji roku akademickiego 1956/1957 przez rektora Edwarda Marczewskiego. Łańcuch ten dzięki swojej bogatej symbolice stanowi kronikę dziejów Uniwersytetu we Wrocławiu i m.in. z tego względu jest on najczęściej używany.

Łańcuch rektorski z końca lat 50. XX wieku, który jest najczęściej używany przez rektorów ostatnich kadencji.
Łańcuch rektorski z końca lat 50. XX wieku, który jest najczęściej używany przez rektorów ostatnich kadencji. Fot. Dominika Hull/UWr

Autorem koncepcji łańcucha z 1956 r. był wrocławski historyk prof. Marian Haisig. Łańcuch składa się z 16 czworobocznych ogniw, które spina plakietka z herbem Wrocławia z lat 1949–1990 (dwie zespolone połówki orłów – śląskiego i polskiego). Nad jej krawędzią widoczne są głownie dwóch skrzyżowanych bereł leopoldyńskich. Na prawo i lewo od plakietki centralnej umieszczone są ogniwa z datami i symbolami. O wychowankach i profesorach uczelni lwowskich, którzy stanowili trzon organizatorów polskiego powojennego Uniwersytetu, przypomina plakietka z cyfrą 1661 – datą założenia Uniwersytetu Lwowskiego – oraz powtarzające się symbole ikonograficzne: monogram ICR [Ioannes Casimirus Rex] to inicjał fundatora tej uczelni, króla Jana Kazimierza, zaś snopek zboża to herb dynastii Wazów, których ostatnim przedstawicielem na tronie polskim był Jan Kazimierz. Na pozostałych ogniwach łańcucha znajdują się daty związane z historią Uniwersytetu: 1505 – pierwsza, nieudana próba powołania uczelni we Wrocławiu, 1702 – założenie jezuickiej Akademii Leopoldyńskiej, 1945 – powstanie polskiego Uniwersytetu we Wrocławiu, 1506 – założenie Viadriny we Frankfurcie nad Odrą, 1811 – połączenie Leopoldiny z Viadriną i utworzenie we Wrocławiu uniwersytetu państwowego. Do łańcucha przywieszony jest ażurowy medalion o średnicy 80 mm, w centrum którego znajduje się orzeł Piastów dolnośląskich, z charakterystyczną przepaską na piersiach, dzierżący w szponach dwa berła rektorskie. W otoku widnieje napis: VNIVERSITAS WRATISLAVIENSIS. W górnej części medalionu umieszczono godło Polski (pierwotnie orzeł bez korony, później wymieniony na orła koronowanego), a u dołu tarczę z literą W (element historycznego herbu Wrocławia).

Kamilla Jasińska


Serdeczne podziękowania za pomoc merytoryczną autorka składa pracownikom Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego (szczególnie p. Ewie Kłapcińskiej) oraz Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego.

Dodane przez: Kamilla Jasińska

10 maja 2018

ostatnia modyfikacja: 17 maja 2018