Strona używa plików cookies więcej

DYNAMIKA PRACY W EDUKACJI W WARUNKACH PANDEMII COVID-19

Aleksandra Drabina-Różewicz

Kolejny wpis na naszym blogu poruszy temat pracy w edukacji, która tuż obok branży logistyki oraz ochrony zdrowia i opieki społecznej jest jednym z obszarów świata pracy, wokół których skupia się projekt COV-WORK. Sfera edukacji i pracy nauczycieli interesuje nas szczególnie ze względu na rewolucyjne wprowadzenie zdalnego nauczania jako obowiązującego w ramach wytycznych związanych z walką z pandemią.

W czasie paru ostatnich lat praca w edukacji i w zawodzie nauczyciela w dyskursie publicznym w Polsce ulegała dynamicznym przekształceniom. Widoczny w debacie stał się potencjał protestów społecznych i wysokie uzwiązkowienie w edukacji (związki zawodowe nauczycieli po 1989 roku są uważane za jedne z najbardziej zorganizowanych – niedawne protesty w 2019 roku potwierdzają ich potencjał). W strajkach przed pandemią została podniesiona kwestia poprawy warunków pracy, w tym niskich wynagrodzeń. Stąd bardzo ważną kwestią stała się widoczność i znaczenie potencjału zbiorowego organizowania się nauczycieli w celu poprawy warunków pracy w edukacji. Widoczne i znaczące jako konteksty pracy w edukacji są przede wszystkim: dynamiczne zmiany technologiczne, przekształcanie roli i znaczenia edukacji  w obliczu dynamicznych zmian społeczno-gospodarczych zachodzi na poziomie krajowym i globalnym – te trendy zauważalnie akcelerują podczas kryzysu pandemicznego.

Szczególnie można to zaobserwować, przyglądając się zjawisku tzw. „szoku lockdownu”, podczas którego pracownicy edukacji zostali nagle i po raz pierwszy na tak szeroką skalę zmuszeni do pracy on-line (Fundacja Batorego, Zahorska M., 2020.). Warto pod tym kątem prześledzić, czy i w jakim zakresie praca zdalna jako konieczność w kryzysie może faktycznie wpłynąć na: strategie organizacji pracy, satysfakcję z wykonywanych zadań i czy wiąże się to przeciążeniem nauczycieli spowodowanym koniecznością wzmożonego zaangażowania i radzenia sobie z nauczaniem zdalnym w sytuacjach awaryjnych (Jelińska, M.,, Paradowski, M.B. 2021), oraz jak przyspieszenie dynamiki przemian funkcjonuje w środowisku pracy nauczycieli i ich osobistym doświadczeniu. Na szczególne zaangażowanie badawcze zasługuje w tym kontekście sama sytuacja nagłego wdrożenia konieczności pracy i nauczania zdalnego w pandemii, które praktycznie okazało się wymuszoną rewolucją powszechnej edukacji w Polsce.

W warunkach pandemii w świecie edukacji warto dostrzec i prześledzić, w jaki sposób aktorzy społeczni wchodzą ze sobą w relacje na wielu poziomach tej sfery: uczniowie, nauczyciele, ich rodziny dyrekcja, kuratoria, ministerstwo, samorządy, związki zawodowe. Jako najważniejsi w ścisłym środowisku szkoły wyłaniają się nauczyciele, uczniowie, rodzice i dyrektorzy (Centrum Polityk Publicznych 2020), którzy dotkliwie doświadczają nagłych zmian i mogą być dotknięci wieloma problemami w związku z koniecznością szybkiego dostosowania się do nowych rozwiązań.

Podczas wdrażania pracy i nauki zdalnej w branży edukacji u nauczycieli pojawiły się problemy i zagrożenia charakterystyczne dla nagłego przeniesienia pracy do domu, związane z aranżacją przestrzeni domowej czy integracją życia zawodowego z prywatnym. Nienadążanie za tymi zmianami w kodeksie pracy i prawodawstwie unijnym, także w aspekcie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy (Gądecki, Żadkowska, 2020) potęgowało poczucie instytucjonalnego chaosu i wywoływało potrzebę ciągłego wsparcia zwłaszcza w początkowej fazie pandemii.

Edukacja zdalna negatywnie przełożyła się także na relacje domowe nauczycieli (zaburzała porządek codziennych interakcji rodzinnych w przestrzeni domowej oraz balans między czasem poświęcanym rodzinie oraz pracy), co potwierdzają polskie badania (Ptaszek, Stunża, Pyżalski, Dębski, Bigaj, 2020). W nowych warunkach pojawił się problem obciążenia dodatkowym czasem pracy poza godzinami oraz trudnego dostępu do sprzętu komputerowego i sprawnego korzystania z Internetu, a także braku przygotowania kompetencyjnego i sprawnej organizacji pracy – mniej niż połowa nauczycieli według dostępnych badań czuła się przygotowana do edukacji zdalnej (Ptaszek, Stunża, Pyżalski, Dębski, Bigaj, 2020).

Nauczyciele występowali siłą rzeczy w roli nieformalnych liderów w odkrywaniu, kierowaniu, doskonaleniu i wspieraniu procesu uczenia zdalnego (Rodríguez, Armellini, Traxler, 2021), co wymagało tym bardziej kreatywnego i opartego na problemowym podejściu do zadań zawodowych radzenia sobie z sytuacją kryzysu. W badaniach zagranicznych podkreśla się wyraźne podniesienie poziomu stresu nauczycieli – zmęczenie lub psychiczne wyczerpanie utrudnia wydajność i obniża poziom zadowolenia z pracy (Margolis i Nagal 2006, Ibrahim i in. 2013).

Większość nauczycieli w Polsce w trakcie pandemii obawiała się także zarażenia wirusem w miejscu pracy. Pojawiał się lęk potęgowany przez media i ryzykowne zachowania uczniów i ich rodziców oraz bariera braku możliwości wykonania testu na obecność koronawirusa na koszt szkoły w początkowych fazach pandemii (zwłaszcza I fali) (Turska-Kawa, Stępień-Lampa, Grzywna, 2020)). Nauczyciele odczuli konieczność poświęcenia znacznie większej ilości czasu na przygotowanie się do zdalnych lekcji (Turska-Kawa, Stępień-Lampa, Grzywna, 2020), co mogło wiązać się z zacieraniem granic między pracą a życiem domowym.

Widoczny i dojmujący podczas wprowadzania edukacji na odległość online stał się początkowo brak ustalonych reguł organizowani pracy zdalnej, co skutkowało wprowadzaniem strategii radzenia sobie ad hoc, poszukiwania wsparcia, pomocy oraz szkolenia na własną rękę aż do momentu przywrócenia względnej kontroli zewnętrznej, systemowej. Walka z pandemią rządów państw na całym świecie spowodowała poważne utrudnienia warunków pracy wielu nauczycieli wiejskich, którzy mieli niewielki lub żaden dostęp do podstawowej infrastruktury, której potrzebują do nauczania zdalnego. Wtedy odsłoniła się konieczność wzmocnienia systemowego wsparcia oraz szkoleń (Rodríguez, Armellini, Traxler, 2021).

Przedłużający się kryzys pokazuje, że polskie instytucje powinny rozważyć nie tylko doraźne, ale także długoterminowe dostosowania rozwiązań w celu wsparcia nauczycieli i uczniów (Jelińska, Paradowski, 2021). Poleganie na nauczaniu online na urządzeniach technologicznych i ich dostarczaniu stanowi oczywiście duże wyzwanie dla szkół, które nie radziły sobie w trybie nagłym z brakiem wiedzy komputerowej, dodatkowymi obciążeniami, co było spowodowane niewypracowaniem narzędzi szybkiego reagowania na kryzys i sytuację awaryjną. Stąd konieczność opracowania własnych skutecznych strategii radzenia sobie i tolerowania pewnych niestabilności związanych z pandemią (Adediran, 2020). Brak wsparcia instytucjonalnego może się tu pojawić jako szansa na pobudzenie kreatywności, autonomii nauczycieli, ale też jako przyczyna samowyzysku, wdzierania się pracy do każdej sfery życia, wymuszonego korzystania z prywatnych zasobów przy braku jasnych i jednolitych reguł organizacji i świadczenia pracy.

Potwierdzają to pierwsze wnioski z przeprowadzonych wywiadów biograficznych oraz eksperckich, w których ten problem jawi się jako strategia przetrwania pierwszej fali pandemii, kiedy nauczyciele i dyrektorzy szkół stanęli przed wyzwaniem poradzenia sobie z nowymi problemami wobec instytucjonalnego chaosu władz organizacyjnych. Zaobserwowaliśmy, że wówczas w doświadczeniach pracy w edukacji najczęściej wyłania się strategia wypracowywania ad hoc spontanicznych sposobów samoorganizowania pomocy w ramach solidarności w środowisku pracy lub indywidualne stawianie czoła trudnościom w formie maksymalnego kreatywnego zaangażowania z użyciem dostępnego kapitału kompetencji i sieci społecznych. Wśród zarządzających oświatą dojmująco widoczna okazała się również bezradność wobec chaosu i poczucie przeciążenia wymaganiami administracyjnymi, często nierealnymi do wprowadzenia w warunkach niedoboru zasobów.

W ramach przeprowadzanych w projekcie badań zajmujemy się biograficznymi doświadczeniami pracy w sektorze edukacji przed pandemią oraz w jej trakcie, a także strategiami życiowymi nauczycieli i nauczycielek szkół podstawowych oraz ich sformalizowanymi etapami drogi zawodowej (Hughes 1971), przyglądając się bliżej opowiadanym przez nich historiom życia za pomocą narracyjnych wywiadów biograficznych (Jurewicz 2018; Schütze 2012). Ponadto interesują nas możliwe konsekwencje i zmiany dla branży edukacji wywołane przez pandemię oraz funkcjonowanie w sytuacji kryzysu na poziomie indywidualnym (strategie organizacji pracy i zmiany w jakości pracy), jak i zbiorowym (zmiany w warunkach pracy, sposoby zbiorowej mobilizacji), dlatego przeprowadzamy również wywiady w grupach focusowych oraz wywiady eksperckie z przedstawicielami dyrekcji, związków zawodowych i administracji rządowej. Rozpoznaniu języka kryzysu pandemii oraz prześledzeniu możliwych konsekwencji zmian w debacie publicznej o świecie pracy wobec tych szczególnych warunków służy nam również systematyczna analiza dyskursu prasy tradycyjnej i internetowej, obejmująca tematycznie sytuację kryzysu w badanych branżach.

Na podstawie prześledzonych publikacji, badań i raportów wyróżniliśmy najistotniejsze obszary badawczych poszukiwań, które mogą pomóc jak najpełniej odczytać i zrozumieć obraz świata pracy w edukacji w Polsce w obliczu pandemicznego kryzysu. Są to przede wszystkim:

  • osobiste konsekwencje nagłego przejścia w tryb pracy zdalnej,
  • relacje z uczniami, rodzicami i ich znaczenie,
  • różnice w przystosowaniu do zmian w środowiskach lokalnych mniejszych miejscowości i wielkomiejskich,
  • uruchamianie, funkcjonowanie i rola solidarności społecznej w grupie zawodowej,
  • sposoby przystosowania do rewolucji pracy zdalnej w zakresie technologicznym w ramach użycia sprzętu, umiejętności i przygotowania,
  • bariery instytucjonalne w ramach systemów reagowania w kryzysie i strategie radzenia sobie z ich niedogodnościami.

Warto pamiętać, że głównym celem projektu jest zrozumienie sposobów doświadczania pracy w warunkach kryzysu oraz podjęcie próby ich interpretacji, osadzając problem w szerszym kontekście strategii radzenia sobie z trudnościami pandemii Polek i Polaków pracujących. Edukacja jako sfera bardzo istotna w systemie społecznym obejmuje zarówno świat pracy, jak i dotyczy doświadczenia życia codziennego nauczycieli, uczniów, ich rodzin, a także zarządzających oświatą. W rzeczywistości pandemicznej okazała się szczególnie czuła na jej konsekwencje, dlatego zdecydowanie warto wnikliwie przyjrzeć się ich okolicznościom.

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia strony projektu COV-WORK na Facebook’u, gdzie publikujemy najnowsze informacje dotyczące prowadzonych przez nas badań. Strona znajduje się tutaj: https://www.facebook.com/NCNCOVWORK.

Tekst powstał w ramach projektu NCN OPUS „COV-WORK: Świadomość społeczno-ekonomiczna, doświadczenia pracy i strategie radzenia sobie Polaków w kontekście kryzysu post-pandemicznego”, finansowanie Narodowe Centrum Nauki, nr umowy UMO-2020/37/B/HS6/00479.