Strona używa plików cookies więcej

Pandemia, warunki pracy i protesty w logistyce w czasie pandemii COVID-19

Jacek Burski, Szymon Pilch

Pandemia, warunki pracy i protesty w logistyce w czasie pandemii COVID-19

W pierwszym artykule na projektowym blogu zajmujemy się sytuacją panującą w sektorze logistyki w połowie 2021 roku. W centrum naszego zainteresowania znajdują się takie kwestie jak: główne problemy – przede wszystkim w sferze pracy, ale także poza nią – dotykające pracowników w okresie pandemicznym, rola związków zawodowych i ich kondycja w pandemii, protesty pracownicze obserwowane w badanym sektorze. 

Marzec 2020 roku przyniósł drastyczną zmianę funkcjonowania w praktycznie każdym aspekcie życia społecznego. Dla części pracowników oznaczało to przejście na pracę on-line (m.in. dotyczyło to pracowników biurowych, administracyjnych, czy nauczycieli). Dla większości pozostającej w miejscu pracy zmiana oznaczała zagrożenie dla stabilności zatrudnienia albo intensyfikację codziennych zadań związanych z pracą (Eurofund 2020). Wyrazistym przykładem sektora, w którym mieliśmy do czynienia z drastycznie rosnącymi obciążeniami pracowników związanymi z codziennymi obowiązkami była logistyka, której sytuację opisujemy poniżej.

Branża logistyki w naszym projekcie jest rozumiany jako szereg różnych typów działalności i stanowisk składających się na łańcuch dostaw towarów i usług. Zbieramy i analizujemy informacje i dane dotyczące zarówno sytuacji w centrach logistycznych i magazynach, w firmach obsługujących krajowy i międzynarodowy transport drogowy i przedsiębiorstwach oferujących usługi kurierskie, jak również wśród osób pracujących w ramach tzw. gig economy / ekonomii fuch, czyli korzystających z możliwości zarobku oferowanych przez coraz bardziej popularne platformy, które za pomocą algorytmów pośredniczą w przydzielaniu płatnych zleceń i usług zarejestrowanym użytkownikom (np.: Glovo, Uber, czy Wolt) uznawanym przez owe platformy jako „niezależni” wykonawcy ww. czynności.

W związku z tym, że naszym głównym polem zainteresowania jest praca, rozmawiamy z pracowniczkami i pracownicami, związkowczyniami i związkowcami oraz przedstawicielkami i przedstawicielami pracodawców. Interesuje nas to, o jakich problemach mówią poszczególne strony, na co zwracają uwagę w odniesieniu do przyszłości sektora i poszczególnych jego branż oraz to, gdzie widzą szanse na poprawę sytuacji i z czym związane są największe ryzyka.

Pierwszą kwestią, którą chcielibyśmy się podzielić jest sytuacja w dużych centrach logistycznych, które od początku ogłoszenia stanu pandemii zostały poddane wielkiej presji związanej z intensyfikacją pracy. Powody tego zjawiska były w sposób oczywisty związane z zamrażaniem kolejnych sektorów gospodarki i zmianami w rozmaitych sferach życia społecznego, w tym handlu stacjonarnym, przechodzeniem części pracowników i pracowniczek na pracę zdalną czy zamknięciem szkół. Duża część interakcji i działań społecznych, która przed pandemią odbywała się w domach, po ogłoszeniu przez władze lockdown’u „przeniosła się” do sieci. Ta z kolei posłużyła za platformę do generowania zamówień ze sklepów czy punktów gastronomicznych. W efekcie cały łańcuch logistyczny został wystawiony na długotrwały stan przeciążenia związanego ze zwiększonym popytem.

Praca w centrach logistycznych i magazynach również przed pandemią charakteryzowała się dużą intensyfikacją i koniecznością spełniania z góry określonych przez pracodawcę, niekiedy wręcz bardzo surowych norm w stosunku do pracownika. Jednocześnie w wielu miejscach praca miała charakter prekaryjny (tj. taki, który charakteryzuje się brakiem poczucia stabilności zatrudnienia i dochodu) i była wykonywana w oparciu o umowy cywilno-prawne oraz umowy o pracę na czas określony. Stąd brały się różnorodne działania związków zawodowych podejmujących powyższe kwestie, których celem było polepszenie warunków pracy i sytuacji pracowników (Szymaniak 2021a).

Na podstawie przeprowadzonych do tej pory wywiadów eksperckich z reprezentantami związków zawodowych działających w sektorze logistyki możemy postawić tezę, że po pojawieniu się zagrożenia zarażenia się wirusem, powyższe kwestie nie uległy zasadniczej poprawie (częściowo i na pewien czas poprawiły się warunki płacowe), a nabrały dodatkowego ciężaru w sytuacji zwiększonych nacisków na wyrabianie coraz bardziej wyśrubowanych norm. Związki zawodowe musiały podjąć decyzje dotyczące strategii działania: iść w otwarty konflikt, czy szukać możliwości porozumienia wykorzystując rosnącą rolę sektora w pandemii. W polskim przypadku wybrana została druga droga, na której efekty będziemy musieli jeszcze poczekać.

Innym obszarem analizowanej branży, która nas interesuje, jest drogowy transport krajowy i międzynarodowy. Dzięki rozmowom prowadzonym ze związkowcami wiemy, że sytuacja kierowców samochodów ciężarowych (szczególnie tych jeżdżących w trasy poza Polskę) znacząco się pogorszyła. Podobnie jak w przypadku centrów logistycznych i magazynów nacisk na utrzymanie dostaw – a szerzej na zapobieżenie za wszelką cenę zerwania łańcucha dostaw – był większy niż przed pandemią. Jednym z głównych problemów okazało się zamknięcie punktów gastronomicznych i socjalnych, które w normalnych warunkach, służyły kierowcom za miejsca postoju, dawały możliwość zapewnienia higieny i spożycia posiłku. Dodatkowe problemy wynikały również ze zwiększonych kontroli, czy po prostu zamykania granic w obawie przed dalszą transmisją wirusa. Niestety ta branża logistyki jest – szczególnie w Polsce – bardzo słabo uzwiązkowiona, co nie ułatwia wywierania silniejszych nacisków na władze czy stronę pracodawców w celu zapewnienia poprawy warunków pracy.

Dzięki zgromadzonym informacjom na temat warunków pracy w branży usług kurierskich, twierdzimy, że osoby dostarczające zamówienia w ramach prywatnych przedsiębiorstw i służb publicznych stawiają na co dzień czoła ogromnym wyzwaniom z powodu m. in. bezpośredniego zagrożenia zarażeniem się wirusem oraz bardzo wysokim wzrostem liczby zamówień i zleceń (w początkowej fazie pandemii, zwłaszcza dużego popytu na produkty pierwszej potrzeby, ale również całą gamę dóbr w późniejszych etapach zarazy), co przekłada się na intensyfikację pracy w tej branży. Obecnie możemy zaobserwować także coraz częstsze przypadki korzystania przez niektóre prywatne firmy kurierskie (głównie na Zachodzie) z nowoczesnych technologii (m. in. dronów) w celu dostarczania zamówień, co ma na celu z jednej strony ochronę zdrowia pracowników i odciążenie ich w codziennych zadaniach, ale z drugiej takie działania mogą nieść negatywne społeczno-ekonomiczne konsekwencje związane z nadmiernie przyśpieszającą automatyzacją i robotyzacją pracy, czy też cięciem kosztów pracy. W połączeniu z powszechnie występującym w tej branży – jeszcze przed pandemią – zależnym samozatrudnieniem, uważamy, że sytuacja i warunki pracy kurierek i kurierów wydają się ulegać dalszemu pogorszeniu.

Ostatnią kwestią którą chcielibyśmy poruszyć, jest sytuacja osób pracujących w ramach platform (tzw. gig workers). Tu na szczególną uwagę zasługują dwie sprawy. Po pierwsze, w początkowej fazie pandemii była to branża, która ze względu na zwiększoną ilość zamówień, dała pracownikom możliwość podwyższenia swoich zarobków. Był to jednak efekt ograniczony czasowo na tyle, że (i jest to druga sprawa, która nas tu interesuje) doszło do oddolnych form protestów w przypadku jednej z popularnych aplikacji, które zostały zorganizowane przez kurierów w dwóch miastach w Polsce na wiosnę 2021 roku (Szymaniak 2021b).

W ramach krótkiego podsumowania należy podkreślić, że zasadniczym wyzwaniem dla naszego projektu będzie w tym sektorze znalezienie wspólnego klucza dla analizy i zrozumienia zmian w doświadczeniach pracy (i innych sfer życia) oraz strategiach radzenia sobie Polek i Polaków pracujących, które zaszły wskutek pandemii w różnych branżach objętych badaniem. Logistyka jest sektorem charakteryzującym się dużym zróżnicowaniem prac wykonywanych przez zatrudnionych jak i problemami, które ich dotykają. Pandemia, co nie wydaje się zaskoczeniem, te ostatnie mocno uwypukliła i, jednocześnie, ujawniła kluczową rolę, jaką łańcuch logistyczny pełni we współczesnym świecie, społeczeństwie i gospodarce.

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia strony projektu COV-WORK na Facebook’u, gdzie publikujemy najnowsze informacje dotyczące prowadzonych przez nas badań. Strona znajduje się tutaj: https://www.facebook.com/NCNCOVWORK.

Tekst powstał w ramach projektu NCN OPUS „COV-WORK: Świadomość społeczno-ekonomiczna, doświadczenia pracy i strategie radzenia sobie Polaków w kontekście kryzysu post-pandemicznego”, finansowanie Narodowe Centrum Nauki, nr umowy UMO-2020/37/B/HS6/00479.

Bibliografia

Eurofound (2020), Living, working and COVID-19, COVID-19 series, Publications Office of the European Union, Luxembourg.

Szymaniak Marek (2021a), Polska magazynem Europy. Amerykański sen dla Amazona, mrzonki dla prowincji, Magazyn SpidersWeb+, https://spidersweb.pl/plus/2021/05/amazon-polska-samorzady-magazyny-inwestycje-bezrobocie-protesty (dostęp: 07.09.2021)

Szymaniak Marek (2021b), Glovo jednym kliknięciem stłumiło strajk kurierów w Polsce. Praca jak z Black Mirror, Magazyn SpidesWeb+, https://spidersweb.pl/plus/2021/05/kurierzy-glovo-strajk-protest-aplikacja-black-mirror (dostęp: 07.09.2021)