Strona używa plików cookies więcej

Kartka z przeszłości / Nauka

Grenlandia zdobyta, czyli o I polskiej wyprawie arktycznej

W 1937 r. – 80 lat temu – wyruszyła ze Lwowa pierwsza polska wyprawa na Grenlandię, która 16 czerwca dotarła do krawędzi lądolodu. Wśród uczestników byli m.in. dwaj geografowie, późniejsi profesorowie Uniwersytetu Wrocławskiego – Aleksander Kosiba i Alfred Jahn. O wyprawie piszą prof. Krzysztof Migała i dr Tymoteusz Sawiński z Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego UWr.

Nieprzypadkowo, inicjatywa polskiej aktywności w badaniach naukowych Grenlandii zrodziła się i rozwinęła na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Wpisywała się ona w idee międzynarodowych badań polarnych, wielokrotnie propagowaną przez Henryka Arctowskiego, kierownika Katedry Geofizyki i Meteorologii na tamtejszym Uniwersytecie, uczestnika belgijskiej wyprawy antarktycznej w latach 1897–1899. Inicjatorem zorganizowania narodowej wyprawy na Grenlandię był Aleksander Kosiba, wówczas doktor, uczestnik duńskiej wyprawy geodezyjnej na Grenlandię w 1934 r. i doświadczony już badacz innych regionów polarnych. Złożona przez niego propozycja wyprawy, która wpisywała się w idee międzynarodowych badań polarnych, znalazła uznanie w Instytucie Geograficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Naukowego i organizacyjnego wsparcia udzielili jej znani badacze i podróżnicy – profesorowie Henryk Arctowski, Eugeniusz Romer i August Zierhoffer oraz liczne państwowe instytucje naukowe i firmy. Również w duńskim środowisku naukowym wyprawa wzbudziła duże zainteresowanie, którego wyrazicielami byli wybitni badacze m.in. dr Lauge Koch i profesorowie Olgards Storgaard i Harald Moltke. Znaczącego wsparcia udzieliły wyprawie władze duńskie reprezentowane przez Zarząd Grenlandii (Grönlands Styrelse), wydając zezwolenie na prowadzenie badań na Grenlandii i gwarantując miejsca na statku.

Przekazane dotacje i fundusze oraz dary od firm pozwoliły na zabezpieczenie udziału siedmiu osób w wyprawie, zaplanowanej od maja do września 1937 r. Cel wyprawy zakładał wszechstronne poznanie i zbadanie fragmentu krawędzi lądolodu grenlandzkiego wraz z jego przedpolem oraz wykonanie map i szkiców regionu. Główny organizator, Aleksander Kosiba, odpowiadał za badania glacjologiczne. Antoni Gaweł, geolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, prowadził badania nad zagadnieniami tektonicznymi, petrograficznymi, mineralogicznymi i sedymentologicznymi przedpola lądolodu i nunataków. Za badania gleb strukturalnych i termiki gruntu, procesów deglacjacji oraz za obserwacje fizjograficzne odpowiadał Alfred Jahn. Pomiary i obserwacje meteorologiczne prowadził Stanisław Siedlecki wraz z Alfredem Jahnem. Obserwacje botaniczne – Rudolf Wilczek (z Muzeum Ziemi Śląskiej) – specjalizujący się w morfologii mchów, torfów i innych roślin tundrowych. Wykonanie zdjęć stereofotogrametrycznych przedpola lądolodu, założenie triangulacji lokalnej oraz opracowanie mapy badanego obszaru w skali 1:50 000 zostało powierzone mjr. inż. Antoniemu Zawadzkiemu z Wojskowego Instytutu Geograficznego w Warszawie. Problemami technicznymi oraz nakręceniem filmu dokumentalnego zajął się alpinista, inż. Stefan Bernadzikiewicz.

Czrno biała fotografia przedstawiająca uczestników I polskiej wyprawy oraz pomagających im Inuitów
Uczestnicy pierwszej polskiej wyprawy do Grenlandii w 1937 r. w towarzystwie Inuitów: pierwszy od lewej Stanisław Siedlecki z dwoma Inuitami, następnie Rudolf Wilczek, Antoni Gaweł, Aleksander Kosiba, Antoni Rogala-Zawadzki, dalej inuicki nauczyciel Otto Sandrön z nierozpoznanym Inuitem, następnie dziesiąty od lewej strony Alfred Jahn, za nim dwóch nierozpoznanych Inuitów i jako przedostatni Stefan Bernadzikiewicz. Fot. ze zbiorów Aleksandra Kosiby, Zakład Klimatologii i Ochrony Atmosfery Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego UWr

Terenem badań wyprawy na Grenlandię były wybrzeża wschodniego krańca fiordu Arfersiorfik, położonego na zachodnim wybrzeżu wyspy, pomiędzy Zatoką Disko na północy, a fiordem Norde Ström na południu [ryc. 1]. Wybór obszaru badań podyktowany był specyficznymi, kontynentalnymi warunkami klimatycznymi ukształtowanymi nad fiordem sięgającym około 200 km w głąb lądu. Sąsiedztwo lądolodu i fiordu stwarzało dogodne warunki dla wykonania szeroko zaplanowanych badań i pomiarów.

Mapa satelitarna Grenlandii.
Ryc. 1. Mapa satelitarna Grenlandii. Prostokątem oznaczono region działania ekspedycji. Fot. Wikimedia

W nocy z 19/20 maja 1937 r., odpłynął z Gdyni do Kopenhagi statek m/s Piłsudski, zabierając na pokładzie trzech uczestników oraz pełny ładunek ekwipunku i zaprowiantowania I polskiej wyprawy naukowej na Grenlandię. W Kopenhadze dołączyli do zespołu pozostali uczestnicy wyprawy w tym także dr Aleksander Kosiba, który jeszcze dwa dni wcześniej dokonał w Berlinie ostatnich zakupów brakującego sprzętu pomiarowego. Po dwóch tygodniach podróży przez Atlantyk statek „Disko” dotarł 10 czerwca do portu w eskimoskiej osadzie Egedesminde nad zatoką Disco w zachodniej Grenlandii. Tu członkowie wyprawy spędzili kilka dni w oczekiwaniu na sześciu Inuitów wynajętych do pomocy. Przewodził im Otto Sandrön, inuicki nauczyciel z osady. Pozostali Inuici byli rybakami. Tu też wyprawa wynajęła łódź, którą udała się w ponad 170-kilometrową podróż w głąb fiordu Arfersiorfik. Do samej krawędzi lądolodu na końcu fiordu wyprawa dotarła 16 czerwca, gdzie po wyładowaniu czterech ton bagażu założyła obóz – bazę główną wyprawy (dwa duże namioty wojskowe i siedem namiotów indywidualnych). Już dwa dni później pracę rozpoczęła stacja meteorologiczna zlokalizowane na grzbiecie cypla Basis Point, na spłaszczonym zboczu WIG Mountains (szer. geogr. 67°50´ N; dług. geogr. 50°10´ W). W jednym z wywiadów prasowych Kosiba wspominał też o drugiej stacji, o której brakuje jednak dokładniejszych informacji. Prawdopodobnie miał on na myśli stację meteorologiczną założoną 25 czerwca na wysokości 600 m n.p.m. na lądolodzie, w odległości 25 km od jego czoła.

Intensywne prace badawcze trwały przez cały okres pobytu wyprawy. Antoni Zawadzki założył m.in. punkty triangulacyjne i stanowiska stereofotogrametryczne, z których wykonano zdjęcia geodezyjne. Dodatkowo, w czasie całej wyprawy wykonał liczne zdjęcia specjalistyczne – w sumie 640 klisz formatu 13 na 18 cm i 2000 zdjęć dokumentujących krajobrazy, folklor eskimoski i działalność uczestników wyprawy. Na podstawie zdjęć fotogrametrycznych Zawadzki opracował siedem map, m.in. mapę strefy brzeżnej lądolodu w okolicach fiordu Arfersiorfik (skala 1:50 000; obszar: 370 km2. Były to pierwsze w historii opracowania map tego regionu. Rudolf Wilczek zebrał wyjątkowo bogate i wartościowe zbiory zielników. Zważywszy na skrócony okres działalności, również efekty pracy pozostałych uczestników wyprawy były imponujące. Rozpoznana została budowa geologiczna i fizjografia terenu oraz zgromadzono informacje o procesach morfogenetycznych kształtujących krajobraz rejonu działań wyprawy. Zebrane zostały interesujące materiały z obserwacji meteorologicznych, przydatne do opracowania specyficznych cech klimatu nad fiordem sięgającym około 200 km w głąb lądu grenlandzkiego. Z wyprawy przywieziono do kraju bogate zbiory sprzętów eskimoskich, już wtedy coraz rzadziej używanych. Stefan Bernadzikiewicz nakręcił 1000-metrowy film dokumentalny. W trakcie wyprawy nawiązano wiele opisanych później w publikacjach i wspomnieniach uczestników ekspedycji serdecznych przyjaźni z Inuitami, które pozwoliły poznać ich kulturę i obyczaje. Również pod względem alpinistycznym wyprawa zakończyła się sukcesem. Planowany wstępnie pobyt wyprawy we fiordzie do września, musiał ulec skróceniu ze względu na wcześniejszy powrót statku Disco do Kopenhagi. 23 sierpnia zlikwidowana została stacja meteorologiczna. 28 sierpnia ekspedycja powróciła do Egedesminde, a 24 września przypłynęła do Gdyni.

Niestety tylko część materiałów i wyników badań zebranych w czasie wyprawy została opracowana przed wojną. Niepowetowaną stratą była utrata większości materiałów i zbiorów podczas wojny. Zniszczony został film dokumentalny z wyprawy. Zaginęły wszystkie cenne zielniki wykonane przez Wilczka, większość dzienników polowych, registrogramów i opracowań, które w momencie wybuchu wojny znajdowały się w Warszawie. Uratowano tylko materiały meteorologiczne, niestety nie wszystkie – tylko te, które Kosiba przechowywał we Lwowie wraz ze zbiorami płyt fotogrametrycznych i filmów fotograficznych. Szczęśliwie ocalała mapa West Greenland marginal zone of the inland ice near Arfersiorfikfiord opracowana w skali 1:50 000 przez Antoniego R. Zawadzkiego i wydana w 1938 r. w Warszawie przez Wojskowy Instytut Geograficzny, wraz z uzupełniającym ją szerokim komentarzem metodycznym o polskich pracach geodezyjnych na Grenlandii, opublikowanym przez Zawadzkiego w 1944 r. w Jerozolimie [ryc.2].

Więcej informacji można znaleźć w artykułach: Józefczyk i in. (2010), Kohler (2014) oraz w publikacji przygotowanej dla Polar Record (Migała i in. 2017, w druku).

Mapa strefy brzeżnej lądolodu w okolicy Fiordu Arfersiorfik
Ryc. 2. Mapa strefy brzeżnej lądolodu w okolicy Fiordu Arfersiorfik wykonana przez polską wyprawę (Zawadzki 1938, 1944). Wielu eksplorowanym miejscom nadano polskie nazwy, które współcześnie nie są uznawane (np. Lodowiec Polonia, Góry Romera, Góry Mościckiego, Jezioro Dybowskiego). Egzemplarz mapy znajduje się w Zbiorach Kartograficznych IGRR
Czrno-białe zdjęcie przedstawiajace prof. Kosibę i kolorowe zdjęcie prof. Jahna
Po lewej prof. Aleksander Kosiba, po prawej prof. Alfred Jahn. Fot. ze zbiorów Instytytu Geografii i Rozwoju Regionalnego

Aleksander Kosiba (1901–1981) – profesor UWr, geograf, geofizyk, glacjolog, klimatolog i polarnik,  autor  170 prac naukowych; członek Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk i Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Międzynarodowej Komisji Śniegu i Lodu oraz Międzynarodowej Komisji Meteorologii i Fizyki Atmosfery, honorowy członek Norweskiego Towarzystwa Geograficznego. W latach 1929–1934 uczestniczył w badaniach w Laponii i na Grenlandii, a w krótkich rekonesansach dotarł na Spitsbergen, Jan Mayen i Islandię. W 1937 r. zorganizował pierwszą polską wyprawę na Grenlandię. W 1945 r. przybył do Wrocławia, gdzie zorganizował Katedrę Meteorologii i Klimatologii wraz z Obserwatorium Meteorologicznym. W ramach Międzynarodowego Roku Geofizycznego (1957–1958) zoorganizował Filię Górską Obserwatorium Meteorologicznego na Szrenicy w Karkonoszach oraz zespół do badań glacjologicznych na Spitsbergenie, którymi kierował w latach 1957–1960. Przy ulicy Aleksandra Kosiby, nazwanej tak w 1983 r., mieści się Zakład Klimatologii i Ochrony Atmosfery UWr. Jego imieniem nazwana została także przełęcz na Spitsbergenie. Jego imię nosi też publiczne przedszkole, szkoła podstawowa i gimnazjum w rodzinnej Libuszy.

Alfred Jahn (1915–1999) – profesor UWr,  geograf, geomorfolog i polarnik, autor ponad 350 prac naukowych. W latach 1962–1968 rektor UWr, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, Belgijskiego Towarzystwa Geologicznego, Norweskiej Akademii Nauk, Niemieckiej Akademii Leopoldina, Międzynarodowego Towarzystwa Glacjologicznego i Międzynarodowego Stowarzyszenia Zmarzlinoznawstwa, założyciel i prezes Klubu Polarnego (1971–1975) zrzeszającego polskich badaczy i podróżników polarnych; w latach 1971–1975 prezes Polskiego Towarzystwa Geograficznego; doktor honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie, Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Uniwersytetu Iwana Franko we Lwowie; przewodniczący Społecznego Komitetu Odbudowy Panoramy Racławickiej, Honorowy Obywatel Wrocławia. Jego imię nosi od 2006 r. jedna z wrocławskich ulic na Marszowicach oraz Gimnazjum nr 20 przy ul. Pautscha we Wrocławiu. Marmurowe popiersie prof. Jahna stoi w Galerii Wielkich Wrocławian w Starym Ratuszu, zaś tablica znajdująca się tuż przy wejściu do rotundy Panoramy Racławickiej upamiętnia jego zasługi dla udostępnienia obiektu zwiedzającym.

prof. Krzysztof Migała, dr Tymoteusz Sawiński

Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego UWr

Literatura

  • Józefczyk, M., Korzystka, M., Migała, K., Piasecki,  J. 2010. Pierwsza polska wyprawa na Grenlandię 1937 roku. Wyniki pomiarów meteorologicznych Stanisława Siedleckiego i Alfreda Jahna.  Problemy Klimatologii Polarnej, 20: 171-181.
  • Kohler P. 2014. 75.  Rocznica Polskiej wyprawy na Grenlandię 1937 r. Biuletyn Polarny 17-18, ISSN 1234-1754: 57-61.
  • Migała K., Sawiński T., Piasecki J., 2017 in press. First Polish Greenland Expedition 1937: on the 80th anniversary of the event. Polar record.
  • Zawadzki-Rogala, A. 1938. Grenlandia Zachodnia, strefa brzeżna lądolodu w okolicy fiordu Arfersiorfik, mapa topograficzna, skala 1:50000, Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa.
  • Zawadzki-Rogala, A. 1944.  Polska wyprawa na Grenlandię w 1937 r. Polish Greenland expedition 1937. Triangulation and stereophotogrammetric survey as the basis for the compilation of the maps of the marginal zone of the inland-ice near Arfersiorfikfiord, West Greenland, with map, illustrations and sketches. (Pol. & Eng.), Printed by Publication Section of Polish Army in the East, Iraq – Palestine: 31p.

Dodane przez: Kamilla Jasińska

16 Cze 2017

ostatnia modyfikacja: 11 Lip 2017