Strona używa plików cookies więcej

Kartka z przeszłości / Wydarzenia

Jak Feniks z popiołów, czyli o odrodzeniu Oratorium Marianum

Dokładnie 20 lat temu, 15 listopada 1997 r., uroczyście otwarto zrekonstruowaną po zniszczeniach wojennych bezimienną od 1945 r. salę mieszczącą się na parterze środkowej części głównego gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego. Zrekonstruowana w latach 1985–1997 dawna Sala Muzyczna odzyskała swój pierwotny wygląd i nazwę: Oratorium Marianum. Stała się też ponownie miejscem spotkań wspólnoty akademickiej, a także – dzięki wspaniałej akustyce – szczególnym miejscem na mapie muzycznego Wrocławia. Jak mówił historyk sztuki prof. Henryk Dziurla, orędownik odtworzenia dawnego wystroju sali, "Oratorium Marianum odrodziło się w 1997 r. jak Feniks z popiołów i dało świadectwo zwycięstwa ducha nad materią".

Gdy wchodzi się dziś do usytuowanej na parterze głównego gmachu pięknej sali, zwanej tak, jak przed blisko 300 laty Oratorium Marianum, ciężko wyobrazić sobie, jak tragicznie to wnętrze zostało doświadczone. Pecha miało już od samego początku, ale najgorsze przyszło dopiero w Wielkanocną Niedzielę 1 kwietnia 1945 r. podczas obrony Festung Breslau. Jedna z kilku tysięcy bomb zrzuconych tego dnia na miasto, uderzyła w sam środek głównego gmachu uczelni. Cały sektor położony po wschodniej stronie głównej klatki schodowej zapadł się i pogrzebał wszystko od dachu aż po fundament.

Z Sali Muzycznej zachowały się tylko ściany lateralne z uszkodzonym starym stiukiem i malowidłami, empora się nie zawaliła, ale bardzo ucierpiała. W ocenie specjalistów zachowało się jedynie 15–20 procent elementów wystroju na ścianach. Odtwarzanie oryginalnego wyglądu wnętrza zgodnie z kryteriami ochrony zabytków było po wojnie nie do pomyślenia, dlatego w czasie pierwszej powojennej odbudowy gmachu sali tej nie przywrócono dawnego wyglądu. „Gruz zawierający resztki polichromowanych tynków i złoconych elementów wystroju sztukatorskiego beztrosko wywieziono furmankami w kierunku Psiego Pola, gdzie ślad po nim zaginął”, wspominał Jan Maciej Żelbromski, współautor późniejszej renowacji. Salę przykryto żelbetonowym stropem i podzielono ją prowizorycznymi ściankami działowymi na mniejsze pomieszczenia. To właśnie tu w ramach studium wojskowego odbywały się ćwiczenia z bronią, a w murach, które niegdyś słyszały muzykę Brahmsa, Paganiniego, Rubinsteina i Lipińskiego, magazynowano broń…

Po lewej zachowane fragmenty dekoracji sztukatorskich; po prawej zrekonstruowany w pełni ten element dekoracji
Po lewej zachowane fragmenty dekoracji sztukatorskich; po prawej zrekonstruowany w pełni ten element dekoracji. Fot. za: Henryk Dziurla, Oratorium Marianum Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999, s. 39.

W latach 60. XX wieku Uniwersytet zaczął myśleć o odtworzeniu barokowej sali. Na początku lat 70. Instytut Herdera w Marburgu udostępnił zdjęcia wykonane w 1944 r. przez Rudolfa Jaguscha, który uwiecznił tę salę na ok. 30 kolorowych diapozytywach. Na ich podstawie można było rozpocząć badania, inwentaryzację i przygotowanie wstępnej dokumentacji, a w efekcie rekonstrukcję. W 1974 r. władze uczelni powołały Komisję Odbudowy Sali Muzycznej pod kierownictwem prof. Jana Kosika. Wrocławski Oddział Pracowni Konserwacji Zabytków przystąpił do badań i sporządzania dokumentacji.Przez wiele lat rozważano najwłaściwsze rozwiązania m.in. dla sklepienia, które w kwietniu 1945 r. uległo zawaleniu, a wykonany pospiesznie po wojnie strop uniemożliwiał dokładną rekonstrukcję. Właściwe prace nad przywróceniem dawnego barokowego wyglądu rozpoczęły się dopiero w 1985 r. i trwały, z przerwami, ponad 10 lat.

oratorium Marianum w trakcie remontu w latach 90. XX w.
Oratorium Marianum w trakcie remontu w latach 90. XX w. Fot. ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego

Początek konserwacji i rekonstrukcji dekoracji sztukatorskiej na ścianach przypadł na rok 1985 r. Trudności finansowe uczelni sprawiły, że niestety w 1988 r. prace te przerwano. Nie zaniechano jednak prac dokumentacyjnych, dzięki czemu w 1992 r. gotowy był kompleksowy projekt odtworzenia wystroju sali. To na jego podstawie w 1993 r. podjęto kolejne działania. Kierownictwo nad odbudową Oratorium przejął wówczas znawca dziejów uniwersyteckich obiektów, historyk sztuki prof. Henryk Dziurla. Dzięki sponsorom pojawiły się środki finansowe nie tylko na kontynuowanie prac, ale też wydanie książki mającej programowy charakter [Henryk Dziurla, Maria Zduniak, Sala Muzyczna Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1993]. Dziurlę wspierał uznany artysta i konserwator dr Jan Maciej Żelbromski, a do prac pod jego kierunkiem przystąpił zespół 30 specjalistów z Pracowni Konserwacji Zabytków we Wrocławiu. Przeprowadzono wiele robót budowlanych, konserwację zachowanych reliktów, rekonstrukcję wszystkich elementów wystroju z uwzględnieniem sztukatorskiej ornamentyki, rzeźby, marmoryzacji i pierwotnej kolorystyki. Obniżono również poziom posadzki i zmieniono geometrię sklepienia, żeby utrzymać proporcje wnętrza. Przeprowadzona na samym początku prac konserwacja zachowanych fragmentów wystroju empory pod zachodniej stronie Oratorium Marianum stała się podstawą technologicznych prac przy rekonstrukcji pozostałych elementów wnętrza, jak twierdził Żelbromski, zaś prof. Dziurla wspominał: „Wykonano setki rysunków i szkiców realizacyjnych dla ornamentów wystroju sali, porównując je z istniejącą dekoracją Auli Leopoldyńskiej oraz schodów cesarskich. Barwne zdjęcia pozyskane w latach 70. przez władze Uniwersytetu z Instytutu w Marburgu wykreśliły zakres rekonstrukcji. Analiza komputerowa przekazanego materiału fotograficznego uwiarygodniła działania konserwatorów dzieł sztuki pracujących we wnętrzu Oratorium Marianum. Odtworzony został program rzeźbiarski. Wykonane zostały fragmenty dekoracji malarskich, powiązanych z dekoracją typu architektonicznego. Marmoryzacje zrealizowano poprzez badania zachowanych oryginalnych fragmentów i ich zestawienie z istniejącym w Uniwersytecie XVIII-wiecznym wystrojem”. Latem, w czasie, gdy Wrocław nawiedziła tragiczna powódź, prace były już na ukończeniu. Niestety ze względu na brak środków finansowych i artystycznych nie zdecydowano się wówczas na odtworzenie pięciu fresków sklepiennych i pięć wielkich pustych plafonów aż do 2014 r. przypominało o tragicznych losach tego wnętrza. Wnikliwy obserwator z łatwością zauważy, że niektóre elementy wystroju odtworzono przy użyciu prostszych materiałów, gdyż kierowano się optycznym wrażeniem. Tak postąpiono np. z czterema wolno stojącymi filarami dawnego prezbiterium, które niegdyś wykonane były z litego czerwonego marmuru, a odtworzone zostały przy użyciu środków zastępczych m.in. z wykorzystaniem tańszej techniki marmoryzacji. Powodem takiego stanu rzeczy były mocno ograniczone możliwości finansowe.

Zrekonstruowaną z ogromnym pietyzmem, ale bezimienną od końca wojny salę, oficjalnie otworzył uroczyście 15 listopada 1997 r. – w dniu Święta Uniwersytetu Wrocławskiego – ówczesny rektor UWr prof. Roman Duda wraz z ówczesnym metropolitą wrocławskim kard. Henrykiem Gulbinowiczem, który także poświęcił salę, nadając jej pierwotną nazwę – Oratorium Marianum. Uniwersytecki chór „Gaudium” pod dyrekcją Alana Urbanka zaśpiewał Litanię do Marii Panny, skomponowaną przez wrocławianina Lucjana Laprusa. Koncertową działalność Oratorium Marianum utworami Brahmsa i Schuberta zainaugurowała wraz z pianistą Krzysztofem Jabłońskim Orkiestra Kameralna „Amadeus” pod batutą Agnieszki Duczmal. Wykonane zostały dwa dzieła kameralne: kwintet fortepianowy f-moll Jana Brahmsa i kwartet smyczkowy „Śmierć i dziewczyna” Franciszka Schuberta. Koncert Orkiestry Kameralnej, pełen wirtuozerii, podobał się publiczności, dlatego na bis muzycy wykonali fragmenty „Tańców rumuńskich” Beli Bartoka.

Inauguracja Oratorium Marianum, 15 listopada 1997 r.
Inauguracja Oratorium Marianum, 15 listopada 1997 r. Fot. Jerzy Katarzyński/UWr

W swoim wystąpieniu rektor mówił: „Habent sua fata auditoria. Ta sala, licząca sobie już blisko trzy wieki istnienia, powstała jednocześnie z całym gmachem głównym Uniwersytetu Wrocławskiego i temu Uniwersytetowi wiernie przez lata służyła. (…) Dzisiejsza inauguracja Oratorium Marianum jest świętem nas wszystkich – sponsorów, wykonawców, uniwersytetu, miłośników dobrej muzyki – i ma wymiar historyczny, otwiera bowiem nowy okres w życiu tej sali. Życzmy sobie, by był to okres dobry, wypełniony znakomitymi koncertami i występami znakomitych solistów, dobrze służący muzycznym potrzebom miasta. Proszę zatem pozwolić, że zakończę swoje przemówienie tradycyjnym uniwersyteckim życzeniem, wypowiadanym przy okazjach inauguracyjnych: QUOD FELIX, FAUSTUM, FORTUNATUMQUE SIT!”.

Inauguracja Oratorium Marianum
Inauguracja Oratorium Marianum, 15 listopada 1997 r. Fot. Jerzy Katarzyński/UWr

Rektor Duda się nie pomylił. W Oratorium Marianum od 20 lat rozbrzmiewa muzyka, a odrestaurowane wnętrze cieszy oczy wrocławian i turystów. Sala służy też niemal codziennie całej społeczności akademickiej – to tu odbywają się konferencje, sympozja i inne wydarzenia naukowe. Dodatkowo od ponad roku, tj. od czasu rozpoczęcia prac konserwatorskich w Auli Leopoldyńskiej, Oratorium przejęło w pełni jej funkcję, stając się świadkiem wszystkich najważniejszych uroczystości akademickich od immatrykulacji, przez inauguracje i wręczenia dyplomów, aż po centralne uroczystości Święta Uniwersytetu Wrocławskiego i Wrocławskiej Nauki.

Oratorium Marianum przed rekonstrukcją fresków (2004)
Oratorium Marianum przed rekonstrukcją fresków (2004). Fot. ze zbiorów Muzeum UWr

Przywróconemu Uniwersytetowi i miastu w listopadzie 1997 r. Oratorium brakowało jednak nie tylko pięciu fresków sklepiennych. Nie udało się też zrealizować życzenia prof. Dziurli, by w miejscu, gdzie dawniej stały organy Poelziga, wstawić nowy instrument. Od wielu lat szukano sprawnego i historycznego instrumentu. Dopiero Jan Tomasz Adamus zwrócił uwagę na stare, wymagające naprawy zapasowe organy z kościoła garnizonowego pw. św. Elżbiety, będące jednym z niewielu zachowanych dzieł barokowego, wrocławskiego organmistrza Adama Horatiusa Caspariniego (1676–1745). W fachowy sposób przywrócono tym organom ich oryginalny stan z 1718 r. i pierwotne barokowe rejestry, a Jan Maciej Żelbromski odsłonił oryginalną kolorystykę obudowy. Organy te od 1999 r. stoją w Oratorium Marianum, zdobiąc wschodnią część sali. W tym samym roku pod redakcją prof. Dziurli ukazała się kolejna publikacja poświęcona dziejom sali i przywrócenia jej dawnego wystroju, funkcji i nazwy [Henryk Dziurla, Oratorium Marianum Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999].

Brak malowideł sklepiennych przez 15 lat mógł sprawiać wrażenie celowego zabiegu, mającego na celu przypomnienie zwiedzającym, jak wielkie szkody wyrządziła wojna. Taka interpretacja nie była jednak zgodna z wolą władz uczelni, bowiem Oratorium Marianum stanowiło nieodłączną część dziedzictwa kulturowego Uniwersytetu Wrocławskiego. Realizacji zadania podjęło się w 2012 r. Niemiecko-Polskie Towarzystwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Ówczesny prezes NPTUWr, prof. Norbert Heisig uważał, że odzyskanie barokowych fresków wzbogaciłoby kulturowo nie tylko Uniwersytet, lecz także miasto Wrocław, które ma wielkie osiągnięcia w odzyskiwaniu swojej historycznej tożsamości. Zarząd NPTUWr pozyskał w ciągu kilku miesięcy dwóch niemieckich sponsorów i rozpoczął poszukiwanie wykonawcy najpierw wśród polskich artystów. Doradcą był Christoph Wetzel (ur. 1947), który nie liczył się z możliwością złożenia mu oferty na wykonanie fresków, jednak taką mu złożono wobec nieznalezienia innego wykonawcy. Prace rozpoczęły się w lipcu 2013 r. i trwały blisko rok. Dnia 9 maja 2014 r. nastąpiło uroczyste odsłonięcie fresków, których poświęcenia dokonał bp Ignacy Dec. Od tej pory odtworzone niemal w całości Oratorium Marianum znów cieszy oko turystów i całej społeczności akademickiej.

Oratorium Marianum z odtworzonymi freskami (2014)
Oratorium Marianum z odtworzonymi freskami (2014). Fot. Jerzy Katarzyński/UWr

Kamilla Jasińska


Za pomoc w dotarciu do materiałów źródłowych i ich udostępnienie autorka dziękuje p. Ewie Kłapcińskiej i p. Grzegorzowi Przybyszowi z Archiwum UWr oraz p. Jarosławowi Suleji z Muzeum UWr.

Dodane przez: Kamilla Jasińska

15 Lis 2017

ostatnia modyfikacja: 23 Lis 2017

Licencja Creative Commons Powyższy artykuł może być kopiowany i rozpowszechniany w ramach CC BY 2.0.