Strona używa plików cookies więcej

Ludzie / Nauka / Pracownicy / Wydarzenia

Kolekcja sztambuchów w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu

Sztambuch to książka-pamiętnik, w której właściciel gromadził in memoriam wpisy osób ze swego najbliższego otoczenia lub innych napotkanych na drodze życia. Zamieszczane przy różnych okazjach wpisy miały formę sentencji, wierszyków, cytatów z dzieł, fragmentów piosenek, powiedzeń, przysłów i życzeń. Często do tekstu dołączano rysunki, grafiki, wycinanki z papieru, wysuszone kwiaty, hafty, a nawet pukle włosów. Z reguły starano się, aby wpis zawierał przynajmniej krótki tekst lub motto w języku łacińskim, greckim albo hebrajskim. Ich charakter, głównie intymność, zależał od stopnia zażyłości wpisującego (inskrybenta) i właściciela. Jako sztambuchy służyły również drukowane zbiory emblematów i sentencji, w których przy emblematach dopisywano jedynie krótką dedykację dla właściciela.

Sztambuchy liczyły często po kilkaset kart i przeważnie były niewielkiego, podręcznego formatu. Zróżnicowana była ich szata wewnętrzna. Wczesne, XVI-wieczne albumy oprawiane były w skórę, którą obciągano drewniane deski, rzadziej karton. Późniejsze sztambuchy oprawiano także w płótno i papier. Zdarzały się oprawy wyróżniające się wysokim poziomem sztuki introligatorskiej, nawet będące artystycznie wykonanymi rękodziełami. Karty albumów bywały ponumerowane, ale przyjął się zwyczaj niezapełnienia ich w kolejności. Do wpisów wykorzystywano głównie wolne karty, choć nie brakuje sztambuchów, na których stronach znajduje się kilka dedykacji.

Początki sztambuchów sięgają pierwszych dekad XVI w. Najpierw zwyczaj ich prowadzenia objął rodziny książęce i środowisko możnowładcze, z czasem rozszerzył się na kręgi uczonych, młodzieży studenckiej i uczniów, by w końcu objąć mieszczan. Moda na nie przeminęła w XIX w. Największą popularnością cieszyły się w Niemczech, ale były również rozpowszechnione w całej Europie. W Polsce pojawiły się w pod koniec XVI stulecia, a apogeum popularności przeżywały w XVIII w. i okresie romantyzmu. Funkcjonowały wówczas również pod pojęciem imionnik, pamiętnik, album czy trwalnik. Stanowiły ważny element życia towarzyskiego arystokracji i kultury salonowej, prowadziły je często kobiety.

Przechowywana obecnie w Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu kolekcja sztambuchów liczy prawie 200 jednostek. Pochodzą one z okresu od drugiej połowy XVI wieku do pierwszej połowy XX stulecia. Do najcenniejszych i najbardziej interesujących należą egzemplarze powstałe w XVI, XVII i XVIII wieku. Część z nich posiada dość dużą wartość artystyczną, część jest interesująca ze względu na wpisy znanych osób, które się w nich znalazły. Na przykład w sztambuchu z lat 1571-1609 należącym do Hansa Brauna widnieje podpis wielkiego poety węgierskiego Odrodzenia Bálinta Balassiego (1554-1594), a w niektórych albumach z pierwszej połowy XVII w. występują wpisy wpływowego niemieckiego filologa, poety i znawcy literatury Augusta Buchnera (1591-1661) czy czołowego poety i uczonego niderlandzkiego Renesansu Daniela Heinsiusa (1580-1655).

Albumy często były własnością znanych osobistości. Zalicza się do nich sztambuch z lat 1633-1638  niemieckiego poety, autora epigramatów, polityka i dyplomaty pochodzącego ze Śląska Christiana Hoffmanna von Hoffmannswaldaua (1616-1679). Spośród wielu zawartych w nim wpisów dokonanych przez osoby głównie związane z Wrocławiem i Śląskiem wymienić warto dedykację uznanego poety i teoretyka baroku Martina Opitza czy wpis humanisty, syndyka i wrocławskiego historiografa Mikołaja Henel von Hennenfelda (1582-1656). W sztambuchu tym znajduje się również wpis znanego barokowego artysty, nadwornego malarza m.in. króla Władysława IV Bartłomieja Strobla Młodszego (1591-1647) z 1638 roku. Swą dedykację opatrzył on wykonanym piórkiem rysunkiem, który jest alegorycznym przedstawieniem nieśmiertelnej sławy artysty. Wydaje się, że w ten sposób sławny już wtedy malarz dawał właścicielowi sztambucha, początkującemu wówczas poecie wskazówkę, że sztuka zapewnia nieprzemijającą sławę.

Dużą wartość posiadają dwa sztambuchy wrocławskiego prawnika Ezajasza Maiora z lat 1634-1651 . Odnaleźć w nich można zarówno rysowane piórkiem portrety, emblematy, herby, jak i wielobarwne pejzaże (widok zamku i ogrodu), opowieści obrazowe, np. historia wędrowca będąca alegorią życia i kolejnych jego etapów opatrzona epigramem o moralizatorskiej wymowie czy miniaturę obrazująca śmierć wiążącą ręce mężczyzny i kobiety jako alegorię wierności małżeńskiej. Podobne przedstawienia zawiera sztambuch mieszczanina Henryka Primmera zawierający 350 wpisów z lat 1604-1654. Szczególną uwagę przyciągają w nim oryginalne, nie znane dotąd widoki górnośląskich zamków w Żyrowej i Polskiej Cerekwi jako szczególny rodzaj wpisów ich właściciela arystokraty i starosty księstwa raciborsko-opolskiego Melchiora Ferdynanda von Gaschin. Interesujące miniatury i grafiki spotkać można w liczącym prawie 300 kart sztambuchu, który należał do mieszczanina wrocławskiego Jakuba Petzkiego. Wyróżniają się nim miniatury i grafiki alegoryczne, wśród których przeważa tematyka miłosna, często erotyczna i rubaszna. Należy do nich np. alegoria zwodniczej i niestałej miłości, przedstawiająca kobietę, która wybiera młodzieńca wyciągając w jego stronę rękę z płonącym sercem, a odrzuca starca. Są także ilustracje podejmujące poważniejszą problematykę, np. kompozycja alegoryczna, która prezentuje świat w postaci bańki mydlanej, osadzonej na kole symbolizującym zmienną fortunę, odnosi się do losu ludzkiego. Do bańki wchodzi młodzieniec, z kolei wychodzi z niej starzec, przed którym znajduje się jedynie grób. Jest też w tym sztambuchu obecne alegoryczne przedstawienie prawdziwej przyjaźni w postaci młodzieńca wskazującego na serce, z wypisanymi na skrajach szat parami przeciwstawnych pojęć: „lato zima”, „daleko blisko” czy „życie śmierć” oraz umieszczonymi po jego bokach dwoma drzewami: zielonym i uschniętym. Jest to często wykorzystywany w sztambuchach tzw. typus amicitiae. Spośród XVII-wiecznych libri amicorum warto również wspomnieć o sztambuchu Georga Hertwiga z lat 1627-1677. Znaleźć w nim można m.in. nietypową grafikę ukazującą personifikację sprawiedliwości od tyłu czy stereometryczny rysunek przedstawiający obelisk zwieńczony płonącą kulą, ustawiony na cokole w kształcie 4-bastionowej fortecy.

Całkiem liczna jest grupa sztambuchów XVIII-wiecznych. Warto wspomnieć o sztambuchu z lat 1726-1779 ze względu na jego właściciela. Należał on do znanego wrocławskiego pedagoga, prorektora Gimnazjum św. Elżbiety i polihistora. Jana Kaspara Arletiusa (1707-1784). Z kolei ciekawą ilustrację zobaczyć można w sztambuchu E. P. G. Königa z lat 1775 – 1780. Jest to quodlibet autorstwa F. A. Kitza z 1775 r. złożony z fragmentów map, zapisu nutowego menueta, biletu wizytowego i pojedynczej karty do gry. Obok widnieją wiążące się z ideą przyjaźni słowa: „Świątynia radości”, które dodatkowo uzupełniają dwie wierszowane strofy. Kilka wpisów z interesującymi grafikami, nawiązującymi do motywu przyjaźni posiada sztambuch Gottfrieda Samuela Crusiusa. W jednej z nich scena alegoryczna przedstawia kobietę wkładającą serce do ognia podsycanego przez putto. Obok nich widnieje posąg Kronosa, wprowadzający aspekt przemijalności. Inna grafika z tego sztambucha prezentuje pomnik w formie złamanej kolumny z tekstem zapewniającym o wiernej i długotrwałej przyjaźni. Podobne motywy spotkać można w sztambuchu Helene Christine Wilhelmine von Eben und Brunnen. Wpis Karoline Mehling z 1791 r. opatrzony jest ilustracją, na której widnieje pomnik przyjaźni, z kolei na innych kartach tego sztambucha zobrazowane są świątynie przyjaźni.

Na szczególną uwagę zasługuje sztambuch znanego malarza Carla Daniela Dawida Friedricha Bacha z końca XVIII i początku XIX stulecia. Bach (1756-1829) był m.in. nadwornym malarzem hrabiego Józefa Ossolińskiego, a od 1791 roku profesorem i dyrektorem Szkoły Rzemiosł Artystycznych we Wrocławiu, obecnie Akademii Sztuk Pięknych. Swój sztambuch prowadził od 1780 do 1828 r. i jest to jedyny w zbiorach wrocławskich przykład albumu należącego do artysty, z tego okresu. W 1833 r. wdowa po nim przekazała go Królewskiej Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Oprawę sztambucha stanowią tekturowe okładki obciągnięte brązową skórą i ozdobione złotą bordiurą. Na grzbiecie widnieje napis: „Souvenier de l’Amitie”. Na 126 kartach mieści się 188 dedykacji, w tym 40 dedykacji plastycznych. Wpisy sporządzone są w językach niemieckim, francuskim, włoskim, łacińskim, angielskim i greckim. Mają głównie formę próśb o pamięć, sentencji, cytatów i ich parafraz, wśród których przeważają teksty autorów antycznych: Seneki, Wergiliusza, Horacego, Sofoklesa i Sokratesa. Jest też jeden wierszowany tekst piosenki z nutami. Wśród ilustracji przeważają pejzaże, sceny mitologiczne i przedstawienia odnoszące się do antyku. Występują również rysunki postaci, wizerunki konkretnych osób, kwiaty oraz jedna scena religijna. Autorami wpisów są przyjaciele i znajomi Bacha, ale również osoby przypadkowe. Są wśród nich wybitni malarze i rzeźbiarze tamtej epoki, przedstawiciele arystokracji polskiej i ślaskiej, pruscy politycy i ministrowie, a także oficerowie napoleońscy. Treścią inskrypcji są zarówno ogólne zagadnienia filozoficzne, estetyczne czy moralne, które nurtowały ludzi przełomu XVIII i XIX wieku, jak i konkretna działalność artystyczna, kolekcjonerska i pedagogiczna Bacha.

Z tego okresu co wspomniany sztambuch Bacha pochodzą też dwa inne ciekawe albumy. Liczący 69 kart Sztambuch Wilhelminy Lessing, siostrzenicy dramaturga i pisarza Gottholda Ephraima Lessinga zawiera kilkanaście interesujących przedstawień wykonywanych w różnych technikach plastycznych. Znaleźć w nim można również hafty, zasuszone kwiaty i wklejone ilustracje. Podobny charakter ma sztambuch, który należał do anonimowego właściciela o inicjałach F. S. W sztambuchach z późniejszego okresu (2 poł. XIX wieku i XX) wieku zdecydowanie dominują słowne dedykacje i zapewnienia o przyjaźni.

Sztambuchy są cennym materiałem dla historyków sztuki i badaczy literatury ze względu na niejednokrotnie wysokie walory artystyczne i literackie. Stanowią też ważne źródło informacji dla uczonych innych specjalności, np. historyków czy nawet socjologów oraz pozawalają niejednokrotnie zweryfikować wiele danych zawartych w innego typu świadectwach.

AUTOR: Michał Broda, Biblioteka Uniwersytecka

Dodane przez: Małgorzata Jurkiewicz

8 Sty 2019

ostatnia modyfikacja: 8 Sty 2019