Strona używa plików cookies więcej

Kartka z przeszłości / Ludzie

Pierwszy kanclerz Uniwersytetu a polscy królowie

O Fryderyku Kazimierzu Wolffie – „ojcu założycielu” Uniwersytetu Wrocławskiego i jego zapomnianych związkach z Rzeczpospolitą Obojga Narodów piszą prof. Jan Michał Burdukiewicz, prorektor ds. współpracy z zagranicą i projektów zagranicznych (Instytut Archeologii) oraz dr Arkadiusz Wojtyła (Instytut Historii Sztuki).

Baron Fryderyk Wolff von Lüdinghausen urodził się 16 października 1643 r. w Dyneburgu (wówczas Inflanty), a zmarł 15 kwietnia 1708 r. we Wrocławiu i w 2018 r. będziemy obchodzić 310. rocznicę jego śmierci. Wolff powszechne uważany jest za „ojca założyciela” Uniwersytetu Wrocławskiego (1702) i był jego pierwszym kanclerzem – wówczas było to najwyższe stanowisko na uniwersytecie. W opracowaniach dziejów Uniwersytetu Wrocławskiego zwykle wymieniany jest jako jezuita „ojciec Wolff”, ale część jego biografii, a zwłaszcza jego związki z ojczyzną, czyli Rzeczpospolitą Obojga Narodów, jest mniej znana. Co gorsza, w tym zakresie występują niekiedy sprzeczne wzmianki w literaturze przedmiotu. Przedstawiamy więc próbę weryfikacji i uporządkowania informacji na ten temat, aby ukazać zwykle pomijane związki założyciela Uniwersytetu Wrocławskiego z ówczesnym Królestwem Polskim.

Po lewej: Herb Wolffów wg Herbarza polskiego K. Niesieckiego 1839–1845. Po prawej: Fryderyk Kazimierz Wolff – założyciel i pierwszy kanclerz Uniwersytetu Wrocławskiego (wg  D. Chodowieckiego 1793)
Po lewej: Herb Wolffów wg Herbarza polskiego K. Niesieckiego 1839–1845. Po prawej: Fryderyk Kazimierz Wolff – założyciel i pierwszy kanclerz Uniwersytetu Wrocławskiego (wg  D. Chodowieckiego 1793)

W źródłach dokumentujących powstanie Uniwersytetu Wrocławskiego, a także w późniejszych niemieckich biogramach i opracowaniach, ojciec Wolff występuje tylko pod swym pierwszym imieniem, mimo że cytuje się w tych ostatnich jego kazanie, opublikowane w 1685 r (Hoffmann 1928, s. 109). w Warszawie i podpisane dwoma imionami – Fryderyk Kazimierz. Nie mamy pewności, czy drugie imię nadano mu już na chrzcie, czy może zostało przezeń przyjęte nieco później, gdy był pod opieką króla Jana Kazimierza Wazy. Pierwsza opcja wydaje się bardziej prawdopodobna, jako że kanonizacja św. Kazimierza Królewicza odbyła się w 1602 r. i przyczyniła się do intensyfikacji jego kultu jako pierwszego świętego Litwy.

Blisko związany z dworem królewskim w Warszawie ojciec Fryderyka, Jerzy Wolff Lüdinghausen, poprzez nadanie swemu synowi drugiego imienia Kazimierz, mógł wyrazić wierność swej rodziny wobec Rzeczpospolitej i dynastii Wazów. Ta odpłaciła się rychło Lüdinghausenom za ich służbę. Osierocony przez ojca w wieku dwóch lat Fryderyk (1647) trafił bowiem na dwór Jana Kazimierza (1648–1652) i został przez niego „prawie adoptowany”, jak napisano w nekrologu Wolffa z 1708 r. (Fleischer 1978a, s. 302–303).

Choć monarcha zaliczył go do pocztu swych paziów, to chłopiec „poznał jednak wkrótce nicość i niebezpieczeństwa życia dworskiego i po roku poprosił o zwolnienie z królewskiej służby” (Hoffmann 1928, s. 104–105). Niewykluczone, że w rozeznaniu tym mogli mu dopomóc obecni na dworze jezuici, bowiem dziewięcioletni Fryderyk Kazimierz rozpoczął formalną edukację w ich kolegium w Braniewie na Warmii (Köhler 1987, s. 457), najstarszym kolegium jezuickim w Polsce, założonym przez kardynała Hozjusza.

Towarzystwu Jezusowemu zapewne bardzo zależało na osieroconym baronie, zwłaszcza że jego krewny Jerzy Wolff zapisał w 1638 r. jezuitom znaczną sumę na rzecz misji w Inflantach (Encyklopedia, hasło: Liksna). Do dobroczyńców zgromadzenia należał także jego stryj Fromhold Wolff, wojewoda smoleński. Naukę Fryderyka w Braniewie przerwał „Potop Szwedzki”. Ze względów bezpieczeństwa przeniesiono Fryderyka w 1655 r. do jezuickiego kolegium w Nysie na Śląsku, który cieszył się spokojem (Köhler 1987, s. 457). Niewykluczone, że w przeniesieniu tym odegrał również istotną rolę król Jan Kazimierz, bowiem w 1655 r. schronił się na Śląsku wraz z dworem.

W tym czasie zaś jego znany stryj Fromhold Wolff wraz ze Stefanem Czarnieckim dowodził obroną Krakowa a także na innych polach walczył ze Szwedami. Niemniej, od tego momentu Fryderyk związał się już z czeską prowincją jezuitów, a z czasem wstąpił na służbę Habsburgów. Podkreślić jednak należy, że polska polityka zagraniczna pierwszej połowy XVII w. realizowana była w przymierzu z cesarstwem Habsburgów. Od 1657 r. kontynuował Fryderyk swoją edukację w Kolegium Jezuickim w Ołomuńcu, a 13 grudnia 1659 r. wstąpił do Towarzystwa Jezusowego, odbył nowicjat w Brnie (1659–1661), a na Uniwersytecie Karola w Pradze studia filozoficzne (1661–1664) i teologiczne (1667–1671).

W 1671 r. Fryderyk Wolff wyświęcony został na kapłana i dwa lata później uzyskał doktorat z teologii. W związku z tym później intensywnie działał jako wykładowca w Pradze i w Ołomuńcu. W kolejnej dekadzie spłynęły na niego liczne godności: funkcja dziekana Wydziału Teologicznego w Ołomuńcu, profesura w zakresie Pisma Świętego w Pradze (1685/86) i rektorat wrocławskiego Kolegium Jezuickiego (od 1687). W tym okresie rozpoczął on również swą działalność dyplomatyczną w służbie Habsburgów i stał się jednym z najbliższych ich współpracowników, co później ułatwiło mu założenie Uniwersytetu Wrocławskiego (Hoffmann 1928, s. 105).

Kalendarium to skłania do weryfikacji informacji na temat rzekomego nowicjatu Fryderyka w Krakowie i jego domniemanej działalności w szkołach jezuickich w Poznaniu i Bydgoszczy w latach siedemdziesiątych XVII wieku. Okazuje się, że wszystkie te informacje pochodzą z biogramu jego krewnego, również jezuity – Jerzego Wolffa (Encyklopedia, hasło: Wolff de Ludinghausen  Jerzy).

Niemniej jednak z Rzeczpospolitą Fryderyk Kazimierz nie utracił kontaktu. Wiadomo, że w latach 80. XVII wieku kilkakrotnie posłował z ramienia cesarskiego do króla Jana III Sobieskiego w sprawie wspólnej strategii wobec zagrożenia tureckiego. Na wybór jego osoby miały zapewne wpływ również i powiązania rodzinne Wolffów z Sobieskimi. Jego drugi stryj, Aleksander Wolff, poślubił bowiem Jadwigę z Gułtowskich (primo voto Sternberg-Kostka), której matka pochodziła z Sobieskich. Po śmierci Jadwigi Aleksander Wolff obrał drogę duchowną i został opatem cysterskiego Pelplina. Ponadto pełnił funkcję doradcy kolejnych królów polskich: Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana Sobieskiego. Tego ostatniego podejmował uroczyście wraz z małżonką Marysieńką, synem Jakubem i posłem francuskim w Pelplinie w 1677 r.(Frydrychowicz 1920, s. 20–21)

Z literatury przedmiotu wiadomo, że ojciec Fryderyk Wolff brał udział w bitwie wiedeńskiej – z podniesionym krzyżem zagrzewał żołnierzy do walki w imię Boga i cesarza (Hoffmann 1928, s. 107). Rok później wzmiankowany jest w Warszawie, na audiencji u Jana III Sobieskiego. Wiadomo, że poza oficjalnymi spotkaniami Wolff był zapraszany do stołu królewskiego i miał możliwość zaprezentowania osiągnięć naukowych – „[kiedy] w łazience jadł obiad król jm. z królową jm. ks. Wolff jezuita przyniósł dziecię w banijej szklane symboliczne na kształt żywej owej głowy, którą Tomasz zepsował, podobne bardzo do żywego, jakoby z piersi macierzyńskiej było wyjęte; miał to zrobić z nauki M. Alberti” (Pietrzak 2017).

Z kolei w 1685 r. ukazało się w Warszawie wspomniane już wcześniej kazanie Fryderyka Wolffa, zatytułowane „Stella in oriente”, które wygłosił za namową przyjaciół w Drohiczynie na Podlasiu do zgromadzonej na sejmiku szlachty. Na jego wstępie autor przepraszał za słabą polszczyznę – język, który niegdyś znał, a obecnie już nieco zapomniał. Jednak w 1698 r. Wolff rozmawiał po polsku z księciem Borysem Szeremietiewem, posłem cara Piotra I do Wiednia, co mu ułatwiło kontakty z Moskwą (Fleischer 1978b, s. 601).

Strona tytułowa Stella in oriente Fryderyka Kazimierza Wolffa, kazania do szlachty na Podlasiu z opublikowanego w Warszawie w 1685 r.
Strona tytułowa Stella in oriente Fryderyka Kazimierza Wolffa, kazania do szlachty na Podlasiu z opublikowanego w Warszawie w 1685 r.

Związki Fryderyka z Sobieskimi ożywiły się podczas wieloletniego pobytu królewicza Jakuba w Oławie koło Wrocławia. Ojciec Wolff pełnił wówczas funkcję jego spowiednika. W kontekście tych wszystkich informacji nie wydaje się zbyt prawdopodobną wzmianka w literaturze przedmiotu, pomawiająca jezuitę o szpiegowaniu królewicza z poduszczenia Augusta II Mocnego, a tym samym o pośredni udział w porwaniu synów Sobieskiego przez nowego króla Polski (Skrzypietz 2015, s. 267).

Jak wynika z niektórych źródeł, ojciec Fryderyk Wolff odegrał znaczącą rolę w konwersji Augusta Mocnego na katolicyzm podczas starań o koronę polską. Głównym celem działalności politycznej ojca Wolffa było przeprowadzenie wszystkich elektorów niemieckich na wiarę katolicką i stworzenie potężnej koalicji antytureckiej (Hoffmann 1928, s. 106–107).

Z pogłębionej analiz zachowanych źródeł historycznych wynika, że Fryderyk Kazimierz Wolff, pochodzący z inflanckiej gałęzi rodu Wolffów, spędził swoje młode lata w Rzeczpospolitej Obojga Narodów bywając w niej wielokrotnie i później, jednak zwykle przebywał w Czechach, Austrii i na Śląsku. Ponadto odbył on wiele podróży po Europie jako wysłannik dyplomatyczny Habsburgów.

Założyciel i pierwszy kanclerz Uniwersytetu Wrocławskiego był zatem człowiekiem bardzo światłym i cenionym zarówno jako uczony, dyplomata i doradca Habsburgów. Należy jednak przypomnieć związki inflanckiego rodu Wolffów z Królestwem Polskim, w tym Fryderyka Kazimierza, a zwłaszcza opiekę nad nim roztoczoną przez króla Jana Kazimierza oraz kontakty z królem Janem Sobieskim i Augustem II Mocnym.

prof. Jan Michał Burdukiewicz (Instytut Archeologii), dr Arkadiusz Wojtyła (Instytut Historii Sztuki)

Bibliografia

  1. Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 15641595,  oprac. Ludwik Grzebień SJ. przy współpracy zespołu jezuitów, http://jezuici.krakow.pl/Bibl/enc.htm; hasła: Liksna, Wolff (Wolf) de Ludinghausen Jerzy (dostęp 24.03.2017).
  2. Fleischer M.P. 1978a. Lebensbeschreibungen, Quellenbestand und Nachruf des Paters Wolf, Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau, t. 19, s. 279–311.
  3. Fleischer M.P. 1978b. Father Wolff: The Epitome of a Jesuit Courtier, The Catholic Historical Review, t. 64, s. 581–613.
  4. Frydrychowicz R. 1920. Przewodnik ilustrowany po Pelplinie i jego kościołach, Toruń.
  5. Hoffmann H. 1928. Friedrich Wolff von Lüdinghausen, (w:) Schlesische Lebensbilder, t. 3: Schlesier des 17. bis 19. Jahrhunderts, red. Friedrich Andreae, Max Hippe, Paul Knötel, Otfries Schwarzer, Breslau, s. 104–109.
  6. Köhler J. 1987 Lüdinghausen genannt Wolff, Friedrich von, (w:) Neue Deutsche Biographie, t. 15, s. 457–459.
  7. Nagielski M. 2012. Inflantczyk generałem artylerii koronnej – Fromhold von Ludinghausen Wolff w służbie trzech polskich Wazów, (w:) Studia Artyleryjskie. Toruń: Stowarzyszenie Miłośników  Artylerii i Militariów.
  8. Pietrzak J. 2017. O gościach i obyczajach na dworze Jana III Sobieskiego, http://konkursmoda.wilanow-palac.pl/index.php?header_id=3&lang=PL (dostęp 24.03.2017)
  9. Skrzypietz A. 2015. Jakub Sobieski, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Dodane przez: Kamilla Jasińska

31 Mar 2017

ostatnia modyfikacja: 25 Kwi 2017