Strona używa plików cookies więcej

Kartka z przeszłości / Ludzie / Nauka

Profesor od pszczół, czyli o nobliście Karlu von Frischu

Karl von Frisch (1886–1982) – austriacki biolog, zoolog i światowej sławy etolog pszczół, pionier doświadczeń terenowych w badaniu zwierząt. W 1973 r. otrzymał Nagrodę Nobla z fizjologii i medycyny za szczegółowy opis sposobu komunikowania się pszczół. Ponad dwa lata spędził we Wrocławiu, kierując Instytutem Zoologicznym Śląskiego Uniwersytetu im. Fryderyka Wilhelma. 12 czerwca przypada 35. rocznica jego śmierci.

Karl von Frisch – jeden z jedenastu noblistów związanych z Uniwersytetem we Wrocławiu – większość swej naukowej działalności związał z pszczołami miodnymi i ich zmysłami. Już na początku swojej kariery, na początku XX wieku, udowodnił w bardzo prostym eksperymencie, że pszczoły widzą i rozróżniają kolory. Było to w czasach, gdy zdecydowanie wątpiono w takie zdolności owadów. Badał także zmysł smaku i węchu, jednak jego największym osiągnięciem stały się badania nad tańcem pszczół, który badacze i przyrodnicy znali i obserwowali na powierzchni plastrów od wieków. Od dawna również wiadomo było, że pszczoły bardzo szybko przylatują w miejsca bogate w pożywienie, jeśli odwiedziła je choćby jedna pszczoła. Dopiero jednak wieloletnie badania Karla von Frischa wyjaśniły związek między tymi dwoma faktami.

 Na czym polega taniec pszczół?

Trzeba tu wyjaśnić, że pszczoły miodne to owady społeczne, u których rozmnaża się tylko królowa a pozostałe osobniki, robotnice, zajmują się opieką nad królową, potomstwem, obroną ula i zdobywaniem wszystkich potrzebnych w ulu składników. W związku z życiem społecznym mają one rozbudowany system komunikacji, przede wszystkim chemicznej, podobnie jak inne owady na najwyższym poziomie rozwoju społecznego. Jednak pszczoła miodna, szczególnie nasza środkowoeuropejska Apis mellifera, ma unikatowy sposób porozumiewania się za pomocą tańca wywijanego, którego znaczenie i symbolikę odkrył właśnie Karl von Frisch.

Taniec wywijany wziął swoją nazwę od specyficznego ruchu odwłoka, którym pszczoła wywija na boki w tempie 13–15 drgań na sekundę. Robi to jednak tylko na określonym etapie tańca. Cały taniec, patrząc na ruch pszczoły od góry, przypomina w zarysie przepołowione ziarno kawy: pszczoła chodzi poruszając skrzydłami po powierzchni plastra ula, w ciemności, zataczając koło raz zgodnie z ruchami wskazówek zegara, a raz w kierunku przeciwnym. Między tymi dwoma kręgami i zmianą kierunku idzie po linii prostej wywijając odwłokiem na boki.

Karl von Frisch odkrył, że taniec niesie bardzo dużo precyzyjnych informacji: o kierunku, w którym znajduje się pokarm, odległości od niego, i o jego obfitości. Dziś wiemy, na przykład, że każde 75 millisekund wywijania odwłokiem na boki odpowiada  100 metrom odległości od źródła pokarmu.

Tańce nie występują, gdy w ulu niczego nie brakuje – wody, nektaru, pyłku, czy materiałów woskowych do budowy plastrów u dzikich pszczół. Tańce występują więc w sytuacjach awaryjnych, zawsze wobec innych pszczół – obserwatorek.

Badania nad zachowaniem owadów, a tym bardziej nad ich komunikacją, były w latach dwudziestych ubiegłego wieku niezwykle nowatorskie. Nawet w 1977 r. słynny ekolog behawioralny Charles J. Krebs nazwał ten taniec „kaprysem ewolucji”. Jest to do tej pory jedyny przykład symbolicznej komunikacji w świecie owadów i wyjątkowy rodzaj komunikacji wśród zwierząt. Karl von Frisch dostrzegł nową jakość i to w czasach, gdy nowoczesne badania nad zachowaniem zwierząt dopiero powstawały. To właśnie z twórcami nowoczesnej etologii, Konradem Lorenzem i Nicolaasem Tinbergenem, Karl von Frisch trzymał Nagrodę Nobla w 1973 r. za całościowy wkład i pionierskie badania dotyczące organizacji oraz odkrycia osobniczych i społecznych wzorów zachowań. Jego teoria została przedstawiona w książce z 1927 r. Aus dem Leben der Bienen, a kolejne ważne odkrycia w kilku powojennych artykułach naukowych.

Ukoronowaniem jego wieloletnich badań były również książki poświęcone pszczołom: z 1956 r.  Bees: their vision, chemical senses, and language (Ithaca, N.Y., Cornell University Press) oraz z 1965 r. Tanzsprache und Orientierung der Bienen (Springer Verlag Berlin-Heidelberg-New York). Von Frisch badał również zmysły u ryb, a także napisał interesującą książkę o budowlach zwierząt. Niestety, żadna z nich nie została przetłumaczona na język polski.

Taniec wywijany pszczoły miodnej ciągle jest aktualnym a nawet kontrowersyjnym tematem naukowych dyskusji, o którym pisze się na łamach „Nature” czy innych liczących się czasopism naukowych. Uczeni zastanawiają się, czy taniec rzeczywiście jest tak ważny, jak sądzono do tej pory, i czy kiedyś wyjaśnimy najważniejszy aspekt tego tańca – co pszczoły-obserwatorki rzeczywiście odbierają i co wtedy robią. Dopiero wtedy zrozumiemy, jak istotna jest komunikacja u pszczół za pomocą tańca wywijanego.

Wrocławskie ślady von Frischa

Karl von Frisch nie gościł we Wrocławiu zbyt długo, bo zaledwie od 1923 do 1925 r., ale o pobycie na Śląskim Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma wspomina jego oficjalny biogram na stronie komitetu noblowskiego, co świadczy o tym, że był to ważny okres w życiu noblisty.

Von Frisch przybył do Wrocławia w 1923 r. jako 37-letni profesor zoologii. Wcześniej przez dwa lata pełnił funkcję dyrektora Instytutu Zoologicznego w Rostocku. We Wrocławiu objął taką samą funkcję, co potwierdzają składy osobowe z tamtego okresu. Instytut oraz Muzeum Zoologiczne znajdowały się wówczas przy Sternastrasse 21 [ob. ul. Henryka Sienkiewicza], czyli tam gdzie dziś mieści się m.in. Muzeum Przyrodnicze. Czy Karl von Frisch prowadził jakieś badania we Wrocławiu? Z pewnością, choć w Muzeum Przyrodniczym nie ma żadnych śladów jego działalności. Etolog pracuje jednak z żywymi zwierzętami i być może von Frisch nie miał czasu zakładać tutaj swojego dużego laboratorium. Większość badań prowadził w laboratorium na Uniwersytecie w Monachium, gdzie najpierw się doktoryzował w 1910 r., a w 1925 r. zorganizował Instytut Zoologiczny, którym kierował aż do czasu jego zniszczenia w czasie II wojny światowej. Po wojnie kilka lat spędził w Austrii na Uniwersytecie w Grazu, a do Monachium powrócił w 1950 r. Tu ponownie objął kierownictwo Instytutu Zoologicznego, a po przejściu na emeryturę w 1958 r. nadal prowadził badania w swoim monachijskim laboratorium.

 

Przedwojenna fotografia przedstawiająca młodego von Frischa, zdjęcie portretowe, albumowe, w kolorze sepia
Prof. Karl von Frisch na fotografii z pamiątkowego albumu profesorów Śląskiego Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu. Fot. ze zbiorów Archiwum UWr

Przebywając we Wrocławiu, von Frisch nie tylko prowadził pracę naukową, ale zajmował się także dydaktyką. W 1924 r. w semestrze letnim prowadził zajęcia m.in. z zoologii ogólnej oraz tzw. małe praktikum dla przyrodników-naukowców, lekarzy i rolników. Wspólnie z innymi przyrodnikami wykładał także tzw. duże praktikum zoologiczne, wprowadzenie do pracy naukowej oraz kolokwium biologiczne i praktykę zoologiczną.

Na zajęcia von Frisch nie miał daleko, mieszkał bowiem przy Tiergarten Strasse 87, czyli dzisiejszej ul. Marii Curie-Skłodowskiej (która do 1925 r. obejmowała także dzisiejszą ul. Adama Mickiewicza). Kamienica ta, znajdująca się tuż przed mostem Zwierzynieckim, szczęśliwie przetrwała wojnę i dziś ma ten sam numer.

Czarno-białe przedwojenne zdjęcie przedstawiające ciąg kamienic przy Tiergarten Strasse
Kamienica przy Tiergarten Strasse [ul. Curie-Skłodowskiej] 87
na przedwojennej fotografii. Zdjęcie dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Wratislaviae Amici za stroną www.dolny-slask.org.pl
Współczesne kolorowe zdjęcie ukazujące kamienicę przy ul. Curie-Skłodowskiej 87. Kamienica 3-pietrowa, przedwojenna, ale po remoncie w ostatnich latach
Kamienica przy ul. Curie-Skłodowskiej 87, w której w pierwszej połowie lat 20. XX wieku mieszkał prof. Karol von Frisch. Zdjęcie dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Wratislaviae Amici za stroną www.dolny-slask.org.pl

Z Karlem von Frischem wiąże się jeszcze jedna ciekawa historia. Był on jednym z tych niemieckich uczonych, którzy podjęli się próby pomocy aresztowanym 6 listopada 1939 r. w ramach Sonderaktion Krakau krakowskim uczonym. Von Frisch pracował wówczas na Uniwersytecie w Monachium. O pomoc w uwolnieniu doc. Romana Wojtusiaka, jednego z aresztowanych i przetrzymywanych w niemieckich obozach koncentracyjnych najpierw w Sachsenhausen, a potem w Dachau uczonych, zwróciła się do von Frischa dr Halina Wojtusiakowa, żona uwięzionego. Dlaczego akurat do niego? Bowiem jej mąż przed wojną był współpracownikiem von Frischa w jego monachijskim laboratorium.

Von Frisch list z błagalną prośbą o pomoc otrzymał na początku 1940 r. i od razu podjął starania o nawiązanie kontaktu z obozem w Dachau, w którym wówczas przebywał Wojtusiak. Dotarł do SS-Hauptsturmführera dr. Waltera Greite, radcy rządowego w Ministerstwie Zdrowia Rzeszy, który z Wojtusiakiem spotkał się niegdyś w Getyndze. Na prośbę von Frischa Greite odwiedził Wojtusiaka w Dachau i przekazał mu informację, że podjęto starania o jego uwolnienie. Von Frisch do żony uwięzionego Wojtusiaka pisał w czerwcu 1940 r.: Wszystkie sposoby zostały uruchomione, wszystko, co tylko można było zrobić, aby Pani mąż skorzystał z ulg lub wyszedł na wolność. Istotnie tak się stało. Dzięki zabiegom von Frischa los więźniów się poprawił, a Roman Wojtusiak został zwolniony z Dachau 8 września 1940 r.

Jak oceniają historycy i badacze losów uwięzienia krakowskich uczonych, odważne wstawienie się Karla von Frischa za więźniami z Dachau zasługuje na prawdziwy podziw, tym bardziej, że w tym czasie on sam był poważnie zagrożony. Władze III Rzeszy, potwierdzające aryjskość wszystkich pracowników urzędów publicznych, w tym uczelni, uznały go za „mieszańca drugiego stopnia”, ze względu na fakt, że jego babcia ze strony matki był pochodzenia żydowskiego. Mimo tego, że sam musiał szukać pomocy dla siebie, wstawił się za przetrzymywanymi w Dachau uczonymi krakowskimi. Los sprawił, że ocalony Roman Wojtusiak mógł się odwdzięczyć swojemu profesorowi i wybawcy, wydobywając po wojnie syna von Frischa z niewoli radzieckiej.

dr Aleksandra Kilian (Wydział Nauk Biologicznych), Kamilla Jasińska

Dodane przez: Kamilla Jasińska

12 Cze 2017

ostatnia modyfikacja: 19 Cze 2017